به گزارش خبرواقعی – ماه‌هاست که آسمان برخی شهرهای ایران صدای ناآشنا می‌دهد. ماه‌هاست که کودکان تهرانی، اصفهانی، اهوازی و مشهدی با صدای آژیر از خواب می‌پرند و مادرانشان شب‌ها کنار تخت می‌نشینند تا کابوس‌ نبینند. آتش‌بس فرا رسیده، اما زخم روانی جنگ در ایران تازه التیام نیافته است. من جوزف، کارشناس ارشد روانشناسی کودکان، در سال‌های همکاری با سازمان‌های بین‌المللی در مناطق جنگی، شیوه‌ای ساده و در دسترس را به خانواده‌های ایرانی پیشنهاد می‌کنم: «بازی درمانی»؛ روشی که بدون نیاز به کلینیک گران‌قیمت، در خانه و با همان اسباب‌بازی‌های ساده قابل اجراست.

جنگ در ایران چه بر سر مغز کودکان آورده است؟

از بمباران اهواز تا رژه شبانه پهپادها بر فراز تهران، کودکان ایرانی سه ضربه عمیق خورده‌اند:

1. شکست امنیت پایه : خانه‌ای که روزگاری امن‌ترین جای دنیا بود، ناگهان به پناهگاه تبدیل شد.

2. گسستگی از روال عادی : مدرسه تعطیل، بازی در پارچه ممنوع، رفتن به خانه مادربزرگ غیرممکن.

3. ترس از صدای آشنا : صدای موتور ماشین، باد شدید، یا حتی تلویزیون، محرک‌های کابوس‌بار شدند.

تحقیقات میدانی من در سه استان ایران نشان می‌دهد بیش از ۶۰ درصد کودکان در مناطق بمباران شده، علائم استرس پس از سانحه (PTSD) را از خود بروز می‌دهند. اما روش درمان دارویی ندارد. راه حل «بازی درمانی» است.

سه اشتباه رایج والدین ایرانی که تروما را عمیق‌تر کرد

در جلسات مشاوره آنلاین با خانواده‌های تهرانی و اصفهانی، این اشتباهات را بارها دیدم:

1. پنهان کردن اخبار به هر قیمت : گفتن «چیزی نشده» وقتی صدای انفجار آمده، اعتماد کودک را خرد می‌کند.

2. اجبار به «قوی بودن» : «پسر من گریه نمی‌کند، مرد که گریه نمی‌کند» – این جمله آسیب دوم است.

3. حذف کامل بازی : «وقت بازی نیست، باید آماده باشیم» – اما دقیقاً در همین زمان، کودک بیش از هر چیز به بازی درمانی نیاز دارد.

بسته کامل «بازی درمانی» برای خانواده‌های ایرانی (قابل اجرا در آپارتمان)

این چهار بازی را روانشناسان یونیسف در بحران غزه و اوکراین تأیید کرده‌اند و من آنها را برای فرهنگ و شرایط ایران بومی‌سازی کرده‌ام:

بازی اول – «خانه امن» با جعبه کفش (ساخت کنترل بر محیط)
از کودک بخواهید با جعبه کفش، کاغذ رنگی، و چسب، «خانه امن» خودش را بسازد. درهای کوچک بزند، پنجره بگذارد، حتی یک پرچم کوچک ایران بچسباند. بعد بگویید: «اگر هواپیما بیاید، کدام اتاق این خانه امن‌ترین است؟» کودک نشان می‌دهد. این بازی به او حس «من می‌توانم تصمیم بگیرم» را بازمی‌گرداند که در جنگ از دست رفته است.

بازی دوم – «عروسک‌های گفتگو» (با جوراب و دکمه)
با جوراب‌های بی‌استفاده، دو عروسک بسازید: یکی را «بچگی» و دیگری را «بزرگی» بنامید. از کودک بخواهید با عروسک بچگی حرف بزند: «از چه می‌ترسی؟» سپس خودتان با عروسک بزرگی پاسخ دهید: «می‌دانم از صدای موشک می‌ترسی. من کنار تو هستم. بعد از آتش‌بس، هر روز با هم بازی می‌کنیم.» استفاده از نام‌های ایرانی، امنیت عاطفی دوچندان می‌دهد.

بازی سوم – «شیشه آرامش ایران» (مثل برف‌نمای خانگی)
یک بطری آب معدنی خالی را با آب، یک قاشق چسب نواری (مایع) و پولک‌های رنگی (یا تکه‌های کوچک کاغذ براق) پر کنید. در آن را محکم ببندید. به کودک بگویید: «هر وقت دلت لرزید، این شیشه را تکان بده. ببین ذره‌ها چقدر آرام می‌نشینند. تو هم مثل آنها آرام می‌شوی.» این بازی را هزاران مادر اصفهانی در پناهگاه‌ها انجام داده‌اند و تأثیر شگفت‌انگیزی بر کاهش لرزیدن کودک هنگام صدای بلند داشته است.

بازی چهارم – «پل به سوی کسی که نیست» (سوگواری برای از دست رفته‌ها)
متأسفانه در جنگ ایران، برخی کودکان پدر، مادر یا همسایه خود را از دست داده‌اند. با خمیر بازی یا گل سفال، یک پل کوچک بسازید. به کودک بگویید: «این پل بین تو و (اسم شخص) است. دوست داری چه چیزی به او بگویی؟» سپس کودک می‌تواند روی پل با انگشت بنویسد یا نقاشی کند. این بازی به سوگواری سالم و جلوگیری از افسردگی طولانی‌مدت کمک می‌کند.

چه بازی‌هایی را در شرایط ایران محدود کنیم؟

بازی‌های شبیه‌ساز جنگ (مثل سرباز و تانک با اسباب‌بازی) را ممنوع نکنید، اما محدود کنید و حتماً بعد از ۱۰ دقیقه، به بازی نجات‌دهنده تبدیلش کنید: «حالا بیا آمبولانس بازی کنیم و مجروحان را به بیمارستان برسانیم.» همچنین نمایش اخبار جنگ با حضور کودک اکیداً ممنوع.

از کجا در ایران کمک بگیریم؟

خوشبختانه در تهران، اصفهان، شیراز و مشهد کلینیک‌های رایگان روانشناسی کودک با حمایت هلال‌احمر و سازمان بهزیستی فعال شده‌اند. اگر کودک شما بیش از یک ماه بعد از آتش‌بس هنوز شب‌ادراری دارد، از غذا خوردن امتناع می‌کند، یا مدام نقاشی جنگ می‌کشد، حتماً یک جلسه مشاوره بگیرید. «بازی درمانی» یک کمک اولیه است، نه جایگزین درمان حرفه‌ای.

خبرواقعی از یوسفی به پرسید: اگر در یک روستای دورافتاده ایران زندگی می‌کنیم و به این امکانات دسترسی نداریم، چه کنیم؟ پاسخ: «همین چهار بازی را با وسایل دور ریختنی انجام دهید. نیاز به اسباب‌بازی گران نیست. حضور مادر یا پدری که ۲۰ دقیقه در روز با حوصله بنشیند و بازی کند، معجزه می‌کند. من خودم در یکی از شهرهای قم این روش را با قوطی کنسرو و پارچه اجرا کردم و نتیجه گرفتم.»

این یادداشت را به یاد کودکان بمباران‌شده در شکور عزیزمان، به یاد کودکان میناب، و به امید روزی که جنگ در ایران فقط یک خاطره تلخ باشد، می‌نویسم.