نقش بزرگ‌تر امن در خودمراقبتی کودکان

به گزارش پایگاه خبری خبرواقعی، آموزش مفهوم «بزرگ‌تر امن» به کودکان برای تقویت خودمراقبتی و پیشگیری از سوءاستفاده ضروری است. حمیدرضا یوسفی به، روان‌شناس کودکان، تأکید می‌کند که بزرگ‌تر امن فردی قابل اعتماد است که کودک می‌تواند در زمان مشکلات به او مراجعه کند. با این حال، همه بزرگ‌ترها، حتی خویشاوندان، لزوماً امن نیستند. این مقاله با استناد به مطالعات علمی و مثال‌های عملی، توضیح می‌دهد که چگونه والدین به‌عنوان اولین بزرگ‌تر امن معرفی شوند و کودکان تفاوت بین بزرگ‌تر امن و ناامن را درک کنند.

بزرگ‌تر امن کیست؟

بزرگ‌تر امن فردی است که کودک می‌تواند در هنگام مشکلات، مانند احساس ناراحتی یا تجربه رفتار نامناسب، بدون ترس از سرزنش به او مراجعه کند. طبق مطالعه‌ای از سازمان حمایت از کودکان (NSPCC, 2020)، کودکان به افرادی نیاز دارند که با آرامش گوش دهند و حمایت عاطفی ارائه کنند. والدین به دلیل رابطه نزدیک و دسترسی مداوم، اولین و بهترین گزینه برای این نقش هستند.

ویژگی‌های بزرگ‌تر امن

• گوش دادن فعال: به کودک با دقت گوش می‌دهد بدون اینکه حرفش را قطع کند.

• حمایت بدون قضاوت: به کودک اطمینان می‌دهد که مقصر نیست و احساساتش معتبر است.

• اقدام مناسب: در صورت لزوم، با حفظ آرامش، موضوع را به مراجع مناسب ارجاع می‌دهد.

مثال عملی

نیما، کودک ۵ ساله، پس از بازی در پارک به مادرش می‌گوید که یکی از همسایه‌ها او را بغل کرده و او ناراحت شده است. مادر نیما به او می‌گوید: «ممنون که به من گفتی. تو مقصر نیستی. بیا با هم درباره‌اش حرف بزنیم.» این واکنش نشان‌دهنده نقش مادر به‌عنوان بزرگ‌تر امن است.

چرا همه بزرگ‌ترها امن نیستند؟

همه بزرگ‌ترها، حتی خویشاوندانی مانند دایی یا عمو، لزوماً بزرگ‌تر امن نیستند. پژوهش‌های Child Abuse & Neglect (۲۰۱۹) نشان می‌دهند که برخی افراد، هرچند ممکن است نیت بدی نداشته باشند، به دلیل عدم آگاهی از نیازهای عاطفی کودک یا نبود هماهنگی با تربیت خانوادگی، نمی‌توانند به‌درستی کودک را راهنمایی کنند. برای مثال، یک دایی ممکن است فردی مهربان باشد، اما اگر با اصول تربیتی والدین هماهنگ نباشد، ممکن است پاسخ‌های نامناسبی به سؤالات کودک بدهد یا او را به پنهان‌کاری تشویق کند.

بزرگ‌تر ناامن کیست؟

بزرگ‌تر ناامن ممکن است:

• کودک را سرزنش کند یا او را به خاطر بیان مشکلاتش شرمنده کند.

• رازهای بد (مانند درخواست پنهان‌کاری درباره رفتارهای نامناسب) را به کودک تحمیل کند.

• بدون هماهنگی با والدین، توصیه‌هایی نادرست ارائه دهد.

مثال عملی

سارا، کودک ۷ ساله، به عمویش می‌گوید که یکی از دوستانش در مدرسه او را اذیت کرده است. عمو به او می‌گوید: «اشکالی نداره، به کسی نگو، خودت حلش کن.» این پاسخ، سارا را به پنهان‌کاری تشویق می‌کند و عمو را به بزرگ‌تر ناامن تبدیل می‌کند، زیرا او نتوانسته حمایت مناسب ارائه دهد.

چرا والدین اولین بزرگ‌تر امن هستند؟

طبق پژوهش‌های Journal of Child Psychology and Psychiatry (۲۰۲۱)، والدین به دلیل رابطه عاطفی قوی و حضور مداوم، بهترین گزینه برای نقش بزرگ‌تر امن هستند. کودکان معمولاً به والدین اعتماد دارند و در موقعیت‌های دشوار ابتدا به آن‌ها مراجعه می‌کنند. والدین می‌توانند با ایجاد فضایی باز، این اعتماد را تقویت کنند.

دلایل اولویت والدین

• اعتماد عاطفی: کودکان به والدین احساس نزدیکی می‌کنند.

• دسترسی مداوم: والدین معمولاً در دسترس هستند و می‌توانند سریع واکنش نشان دهند.

• هماهنگی تربیتی: والدین با ارزش‌ها و اصول تربیتی خانواده هماهنگ هستند.

نقش پدربزرگ و مادربزرگ

پدربزرگ و مادربزرگ می‌توانند پس از والدین، به‌عنوان بزرگ‌تر امن معرفی شوند، به‌ویژه اگر کودک با آن‌ها احساس راحتی کند. طبق American Psychological Association (۲۰۲۰)، آن‌ها به دلیل تجربه و رابطه عاطفی گرم، می‌توانند حامیان خوبی باشند، مشروط بر اینکه با والدین هماهنگ باشند.

مثال عملی

مریم، کودک ۸ ساله، به دلیل دوری والدین در یک سفر کاری، به مادربزرگش می‌گوید که یکی از همکلاسی‌ها او را مسخره کرده است. مادربزرگ، که قبلاً با والدین مریم هماهنگ شده، به او می‌گوید: «ممنون که به من گفتی. این کار درست نبود. وقتی مامانت برگرده، با هم باهاش حرف می‌زنیم.» این پاسخ، مادربزرگ را به بزرگ‌تر امن تبدیل می‌کند.

چگونه به کودکان بیاموزیم که والدین بزرگ‌تر امن هستند؟

یوسفی پیشنهاد می‌کند که والدین با فعالیت‌های عملی و گفت‌وگوهای ساده، این مفهوم را به کودکان آموزش دهند:

گفت‌وگوی باز

والدین باید به کودکان بگویند: «هر وقت چیزی تو را ناراحت کرد، به من یا بابا بگو. ما همیشه به تو گوش می‌دیم و کمکت می‌کنیم.» این پیام به کودک اطمینان می‌دهد که والدین اولین حامیان او هستند.

آموزش تفاوت بزرگ‌تر امن و ناامن

به کودکان توضیح دهید که بزرگ‌تر امن کسی است که به آن‌ها گوش می‌دهد و آن‌ها را سرزنش نمی‌کند. برای مثال: «خاله مریم مهربونه، ولی اگه چیزی تو رو ناراحت کرد، اول به من بگو، چون من و بابات بهتر می‌تونیم کمکت کنیم.»

پرهیز از اعتماد به هر بزرگ‌تر

به کودکان بیاموزید که هر بزرگ‌تری، حتی همسایه مهربان، لزوماً امن نیست. مثلاً: «آقا رضا همسایه خوبیه، ولی اگه چیزی تو رو نگران کرد، فقط به من یا بابا بگو، نه به آقا رضا.»

مثال عملی

امیر، کودک ۶ ساله، به مادرش می‌گوید که همسایه از او خواسته چیزی را به کسی نگوید. مادرش پاسخ می‌دهد: «ممنون که گفتی. تو کار درستی کردی که به من گفتی، چون من بزرگ‌تر امن تو هستم. از این به بعد، اگه چیزی تو رو ناراحت کرد، فقط به من یا بابا بگو.»

فعالیت‌های عملی برای آموزش

طبق Child Welfare Information Gateway (۲۰۲۲)، فعالیت‌های زیر به کودکان کمک می‌کند تا بزرگ‌تر امن را بشناسند:

داستان‌خوانی

کتاب‌های تصویری درباره خودمراقبتی بخوانید و درباره اینکه چرا والدین بزرگ‌تر امن هستند گفت‌وگو کنید.

بازی‌های نقش‌نما

سناریوهایی مانند گزارش یک مشکل را با عروسک تمرین کنید. مثلاً: «اگه کسی تو رو اذیت کرد، به کی می‌گی؟ به مامان یا بابا، درسته؟»

کارت‌های احساسات

احساسات مانند «ناراحت» یا «ترسیده» را شناسایی کنید و به کودک بیاموزید که در این مواقع به والدین مراجعه کند.

واکنش به گزارش کودک

اگر کودک مشکلی را گزارش کرد:

• حمایت فوری: بگویید: «ممنون که به من گفتی. تو مقصر نیستی و من کنارت هستم.»

• سؤالات ساده: بپرسید: «چه اتفاقی افتاد؟ الان در امانی؟»

• اقدام مناسب: به روان‌شناس کودک، پزشک یا مراجع قانونی مراجعه کنید.

نتیجه‌گیری

آموزش مفهوم بزرگ‌تر امن به کودکان برای تقویت آگاهی بدنی و خودمراقبتی حیاتی است. والدین به دلیل رابطه عاطفی و هماهنگی تربیتی، اولین و بهترین بزرگ‌تر امن هستند. پدربزرگ و مادربزرگ می‌توانند در مراحل بعدی این نقش را ایفا کنند، اما خویشاوندان دیگر یا همسایگان، حتی اگر مهربان باشند، ممکن است به دلیل عدم هماهنگی با تربیت خانوادگی، بزرگ‌تر امن مناسبی نباشند. با استناد به مطالعات علمی، والدینی که با مهربانی و شجاعت این مفهوم را آموزش می‌دهند، به کودکان‌شان ابزارهایی برای حفاظت از خود می‌دهند. امروز را برای شروع این گفت‌وگو انتخاب کنید: آموزش دهید، گوش کنید و حمایت کنید.